Os grupos armados non se foron de corentena en Colombia

Texto de Martín Díaz, Rede Antimilitarista de América Latina e o Caribe

“A VIOLENCIA NON ESTÁ EN CORENTENA”, é unha frase que repiten os/as líderes sociais, ambientais e de dereitos humanos de Colombia. Desde que o país entrou en confinamento o 25 de marzo, máis de 35 líderes sociais foron asasinados, segundo os datos das organizacións de dereitos humanos INDEPAZ. Isto supón máis dunha persoa asasinada cada dous días. As comunidades rurais e as organizacións de base tiñan moi claro desde o principio, que as restricións como consecuencia da COVID-19, así como a pandemia en si, lles farían aínda máis vulnerábeis do que xa eran. Por esta razón, xa o 18 de marzo, 120 comunidades rurais e organizacións enviaron cartas a distintos grupos armados, incluíndo as Forzas Armadas, guerrillas e paramilitares, pedindo un alto ao lume inmediato e un acordo humanitario. As cartas foron enviadas mesmo antes de que António Guterres, Secretario Xeral das Nacións Unidas, pedise un alto ao lume mundial. Hai testemuños que indican que algunhas comunidades locais incluso entregaron as cartas directamente a membros de grupos paramilitares nos seus territorios. De todos os grupos armados, só o Exército de Liberación Nacional (ELN) anunciou o alto ao lume unilateral para o mes de abril, como resposta á COVID-19. Lamentabelmente, debido a unha falta de vontade política para dialogar co ELN, o alto ao lume terminou a finais dese mes.

Non era difícil predicir que a corentena e a pandemia poderían conducir a máis violencia en Colombia, debido a que xa viramos un aumento nos últimos meses de atentados e ameazas contra líderes sociais. Segundo a organización INDEPAZ, ao 24 de abril, 84 líderes sociais e 24 antigos combatentes das FARC- EP foron asasinados desde comezos de ano. Desde o inicio do Acordo de Paz entre o goberno colombiano e as FARC- EP, máis de 400 líderes sociais foron asasinados, o que significa que Colombia é o lugar máis perigoso do mundo para ser líder social. Moitxs din que esta é a verdadeira pandemia que azouta Colombia. A resposta do goberno a esta situación tan grave é basicamente a negación. Fai un par de meses a Ministra do Interior, Alicia Arango, dixo que “morren máis persoas por roubo de teléfonos móbiles que por ser defensorxs dos dereitos humanos”.

O Acordo de Paz asinado en 2016 entre o goberno colombiano e a guerrilla das FARC- EP puxo fin só a un dos conflitos en Colombia, conflito que acabou con máis de 260.000 vidas e obrigou a case 8 millóns de persoas a abandonar os seus fogares. Unha das principais causas do conflito, se non a principal, foi o control da terra e os recursos. Hoxe en día, esta continúa sendo a causa principal da violencia que sofre o país. Xs campesiñxs e as comunidades indíxenas e afrocolombiana defenden e reclaman as súas terras, que lles foron arrebatadas para impoñer enormes proxectos extractivos e de monocultivo, así como para as plantacións de coca. O tema da terra é tan crucial no conflito colombiano que o Capítulo 1 do Acordo de Paz trata sobre a implementación dunha reforma rural integral. Non sorprende que este sexa un dos capítulos do Acordo de Paz no que menos se progresou. O Fondo de Terras creado polo acordo non distribuíu nin unha soa hectárea de terra e está lonxe de adquirir os 3 millóns de hectáreas de terra que prometeu distribuír. Ao mesmo tempo, en 2019 rexistraron cifras récord de cultivos de coca en Colombia con 212.000 hectáreas fronte ás 78.000 hectáreas de 2012. Estímase que os narcotraficantes utilizaron esta coca para producir 951 toneladas métricas de cocaína. Ambas as cifras foron récord e supuxeron un lixeiro aumento con respecto a 2018. Isto demostra que as causas históricas da violencia en Colombia seguen estando tan presentes como antes.

Ademais, aínda que se asinou o Acordo de Paz coas FARC- EP, segundo o Comité Internacional da Cruz Vermella ( CICR), a finais de 2018 había cinco conflitos armados en Colombia, incluíndo conflitos con guerrillas como o ELN, disidentes das FARC- EP e grupos paramilitares como os Autodefensas Gaitanistas de Colombia ( AGC). Segundo o CICR, en 2019 houbo 355 vítimas de artefactos explosivos e minas, 25.300 persoas foron desprazadas pola forza e houbo 918 violacións do dereito internacional humanitario.
Con este contexto, non sorprende que o confinamento imposto supuxera un maior risco para as comunidades locais. O feito de que as persoas teñan restricións de movemento significa que son un branco moito máis fácil para os grupos armados xa que, segundo as comunidades, estes móvense libremente e están a utilizar a restrición para impoñer un control aínda maior dos territorios. En varios lugares, por exemplo na rexión de Putumayo, os grupos paramilitares son os que impoñen a corentena. A única resposta do goberno a esta violencia é máis militarización, co envío de máis tropas, pero sen presenza civil. O feito de que organismos nacionais e internacionais como a Oficina do Defensor do Pobo ou a Oficina do Alto Comisionado das Nacións Unidas para os Dereitos Humanos, así como as ONG de dereitos humanos non poidan chegar aos territorios, só empeora a situación, xa que contribúen enormemente á protección por presenza e por medio de misións de verificación cando tivo lugar un atentado ou unha ameaza. Isto significa que, con toda probabilidade, a maioría dos casos recentes sómense a longo prazo lista de casos de impunidade do país que segundo a organización somos defensores no últimos anos ascende a un 95% de impunidade nos últimos anos para casos de ataques a representantes de organizacións sociais e comunitarias.

Unha consecuencia directa da corentena en todo o país é o impacto do confinamento nas comunidades rurais. Segundo a Oficina de Coordinación de Asuntos Humanitarios ( OCHA), nunha única rexión, a de Alto Baudó, polo menos 3.083 persoas (824 familias) pertencentes a 23 comunidades indíxenas e afrocolombianas están confinadas. Os habitantes de Ibudó e Padadó no norte de Chocou enfróntanse a unha situación parecida, mentres sofren graves problemas de saúde, agravados pola falta de medidas gobernamentais para as comunidades confinadas. Na zona rural de Buenaventura, as comunidades indíxenas falaron sobre o feito de que, en menos dunha semana, tres nenos indíxenas morreron como consecuencia do confinamento.

Do mesmo xeito que vemos en moitos outros países de Latinoamérica, en Colombia hai unha crise carceraria histórica con graves niveis de amontoamento, o que fai que os presos sexan especialmente vulnerábeis á COVID-19. O 22 de marzo producíronse varios motíns simultáneos de protesta contra o amontoamento en o que morreron 23 persoas e houbo decenas de feridos no cárcere da Modelo. Xa estamos a ver moitos casos de presos co virus, por exemplo no cárcere de Villavicencio onde hai máis de 800 casos e unha vítima mortal por mor da COVID-19. Isto provocou un motín e un intento de fuga. O 24 de abril, os internos do cárcere de Picota iniciaron unha folga de fame para esixir medidas inmediatas para facer fronte aos riscos aos que se enfrontan polo amontoamento do cárcere.

O 24 de abril pasado, representantes de máis de cen comunidades rurais volveron pedir ao presidente Duque que pida un alto ao lume e un acordo humanitario. Na súa carta do 18 de marzo aos grupos armados, as comunidades dicían “aproveitemos a COVID-19 para pensar na vida de cada un de vostedes, a vida de cada un de nós, a vida do país”.

 

Leave a comment